Arrestaties communisten en anarchisten in Laren, Blaricum en Eemnes op 12 juli 1941
Op 12 juli 2026 was het precies 85 jaar geleden dat er in wat nu de BEL-gemeenten zijn communisten en anarchisten werden gearresteerd in opdracht van de Duitse bezetter. Een bijzonder moment om te gedenken en goed iets over hun achtergrond te vertellen.
Dit artikel is afkomstig uit Kwartaalbericht 177 [2026-3]. Leden van de Historische Kring Laren ontvangen het kleurrijke glossy magazine 4 keer per jaar. U kunt hier lid worden. Losse nummers zijn à € 9,50 per stuk in de Lindenhoeve en bij Bruna en de Larense boekhandel te koop, zolang de voorraad strekt.
Tekst: John Timmerman*
Wat ging er vooraf: Na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie (Operatie Barbarossa) op 22 juni 1941 werden eind juni 1941 in Nederland ruim 400 communisten gearresteerd. Begin juli 1941 komen daar nog ruim 200 communisten bij. De communisten waren een fel tegenstander van de NSB en de Duitse bezetter. Voorbeelden hiervan zijn de door de communisten georganiseerde Februari-stakingen in Amsterdam, maar ook in Hilversum. Met hun arrestaties wil de bezetter de politieke invloed van deze groepen inperken.
Er werd voor Laren en Blaricum een getypte lijst opgemaakt, waarbij NSB’ers hun input gaven. Handmatig werden nog enkele namen toegevoegd. De Larense burgemeester van Nispen tot Sevenaer en inspecteur Boog kregen de opdracht communisten te arresteren. Een aantal communisten werd gewaarschuwd maar er werd door de Larense politie ook een poging gedaan personen van de lijst te arresteren. In Laren werden op 12 juli 1941 W. van der Veer (gemeenteraadslid), L.A. Baylé en W. de Graaf gearresteerd. Niet aangetroffen van de lijst: de heren Touber, Wouters, Van Uden en Oversteegen. Onderwijzer J.W. van Uden was niet thuis, maar de Larense politie heeft hem laten arresteren in Baarn bij zijn schoonouders. Zij heeft ook geprobeerd Oversteegen in Utrecht te arresteren, maar dat is mislukt.
De Eemnesser H.G.C.A. Zanoli (links georiënteerd juridisch adviseur, met de Zwitserse nationaliteit) werd ook gearresteerd, toen hij in Laren was.
In Blaricum werden Johan Hissink (toneelspeler), Nico Smit en Roelf Drent gearresteerd. De arrestaties werden verricht door de Larense politie, waarbij wel steeds 1 van de Blaricumse veldwachters aanwezig was.
De chauffeur van de auto van garage Van Amersfoort en de zoon van de burgemeester met de auto van de burgemeester waren bij de arrestaties aanwezig. De arrestanten werden in deze auto’s opgehaald. ‘s Avonds om 23.00 uur waren de burgemeester, de inspecteur en enkele agenten aanwezig om de arrestanten op te vangen. De gearresteerden werden afgevoerd naar Kamp Schoorl en later naar Kamp Amersfoort.
Na de oorlog is er veel onrust ontstaan over de rol van de burgemeester en de inspecteur bij deze arrestaties. Van de gearresteerden uit de 3 dorpen is alleen De Graaf teruggekeerd uit de concentratiekampen.
Slachtoffers
Wie waren deze slachtoffers?
Wilhelmus Jacobus van der Veer (geb. 11-7-1906).
Hij was gemeenteraadslid Laren voor ‘Larensch Volksbelang’ en lid van de CPN. Van beroep: elektricien en loodgieter. Gehuwd, 3 kinderen. Hij werd op 13-12-1941 vanaf kamp Amersfoort naar KZ Neuengamme overgebracht. Hij heeft het einde van de oorlog weten te halen, maar is omgekomen bij de scheepsramp met de Cap Arcona op 3 mei 1945. Slechts 38 jaar oud. De weduwe heeft met enkele gelijkgestemden na de oorlog actie gevoerd tegen het Larens gezag.
Johannes Wilhelmus van Uden (geb. 16-8-1907).
Hij was communist. Van beroep: onderwijzer op de Montessorischool. Gehuwd, geen kinderen. Hij heeft zich in de jaren 1936-1937 ingezet voor hulp aan Spanje i.v.m. de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) Actie: ‘Hulp voor het Spaansche Kind’. Hij kwam hierbij in conflict met Burgemeester Van Nispen die als enige burgemeester in Nederland een film over de Spaanse Burgeroorlog verbood (zie ook artikel in Kwartaalbericht 157, 2021-3).
Toen Johannes gearresteerd zou worden was hij niet thuis. Volgens zijn vrouw was hij in Baarn. Inspecteur Boog heeft de Baarnse politie gevraagd Van Uden te arresteren. Op 1 augustus 1942 is hij via Konzentrationslager (KZ) Neuengamme overgebracht naar Konzentrationslager Dachau. Waar hij op 26 augustus 1942 op 35-jarige leeftijd is omgebracht.
Louis Adriaan Baylé (geb. 4-10-1902).
Hij was communist. Van beroep: huisschilder. Gehuwd, geen kinderen. Op 13-12-1941 is hij vanaf kamp Amersfoort naar KZ Neuengamme overgebracht. Omgekomen: 29-1-1943 KZ Hamburg- Neuengamme 40 jaar oud.
Van de hierboven genoemde slachtoffers zijn er uitgebreidere persoonsbeschrijvingen op: https://www.herinneringsbomenlaren.nl/1941
Hendrikus Guani Celestino Antonius Zanoli (geb. 18-7-1896).
Hij was socialist. Van beroep: rechtskundig adviseur. Gehuwd, 2 kinderen. Nationaliteit Zwitsers. Hij woonde in Eemnes, Laarderweg 136. Hij werd opgepakt in Laren op 12 juli 1941 door Larense politie, omdat hij toevallig op dat moment in Laren was. Op 24 augustus 1942 werd hij vervoerd naar KZ Neuengamme. Vervolgens 6-9-1942 overgebracht naar KZ Dachau. Waarschijnlijk in januari 1944 vervoerd naar Lublin KZ Madjanek. En toen dit kamp onder druk van de oprukkende Russen werd opgeheven (juli 1944) zijn de gevangenen per voet verder Duitsland ingebracht. Op 12 februari 1945 is hij omgekomen in KZ Mauthausen. 49 jaar oud.
Hij hield kantoor in Laren op de Schapendrift en had de Zwitserse nationaliteit. Zanoli stond bekend als een persoon die zijn stem durfde te laten horen. Zijn kennis van wetgeving stelde hem in staat discussies te voeren. Discussies waarin hij opkwam voor de sociaal zwakkeren in de samenleving. Hij was een socialist in hart en nieren.
Zijn familie heeft hem proberen vrij te krijgen tijdens de oorlog vanwege de Zwitserse nationaliteit (Zwitserland was neutraal). Maar de Duitsers hielden hem gevangen als krijgsgevangene.
Johan Coenraad Hissink (geb. 5-10-1878).
Hij was toneelspeler en schrijver. Communist en gehuwd met Nel Kossen. Als kunstenaar weigerde Coen Hissink zich aan te melden bij de Kultuurkamer. Hij zat in het verzet, samen met zijn communistische echtgenote Nel van den Brink-Kossen. Zij traden regelmatig op voor links georiënteerde gezelschappen. Hij werd gearresteerd op 12 juli 1941 op Vliegweg 1 in Blaricum. Op 13 december 1941 vanaf kamp Amersfoort naar KZ Neuengamme overgebracht. En omgekomen in Neuengamme op 17 februari 1942. 63 jaar oud.
Zie ook: https://nl.wikipedia.org/wiki/Coen_Hissink
Info Nel Kossen: https://www.hmdb.org/m.asp?m=243195
Nico Bartholomeus Smit (geb. 31-12-1905).
Hij was communist en antimilitarist. Van beroep: tuinman. Ongehuwd. Geboren in Laren en gearresteerd op de Waterschapslaan 4 in Blaricum. Op 19-11-1941 werd hij vanaf kamp Amersfoort naar KZ Neuengamme overgebracht en is omgekomen op 30-06-1942 in KZ Hamburg- Neuengamme, 36 jaar oud. Smit is handmatig toegevoegd aan de lijst van te arresteren personen.
Uit verklaring 15-02-1942 Inspecteur Boog voor de SD Euterpestraat in Amsterdam (vertaald uit de Duitse tekst in de brief – zie originele afbeelding):
N.B. Smit, hierboven genoemd, was hier bekend als een actief lid van de Communistische Partij Holland en is fanatiek antimilitaristisch. Tijdens dagen van onrust en opstand onder de bevolking had Smit de gewoonte om het publiek op straat toe te spreken en daarbij de zegeningen van het Sovjet-paradijs aan te prijzen. Verder is bekend dat Smit een bezoek gebracht heeft aan Moskou en voortdurend in contact stond met communistische cellen. Bij zijn arrestatie in juni 1941, die door de gemeentepolitie van Blaricum is uitgevoerd, heeft Smit een poging gedaan te vluchten. In zijn woning werden een aantal brieven met communistische inhoud en enige Sovjet-jassen in beslag genomen en ter beschikking van de Sicherheits-Polizei in Amsterdam gesteld.
De Politie-inspecteur, W.A.N. Boog
Roelf Drent (geb. 21-12-1897).
Hij was anarchist en socialist. Van beroep: o.a. veenarbeider, koopman, mijnwerker en actief in de staalindustrie.Gehuwd, 3 kinderen. Hij werd gearresteerd op de Dwarslaan 5 in Blaricum, en op 1 augustus 1942 overgebracht van Neuengamme naar Dachau. Vervolgens van Dachau overgebracht naar Auschwitz en omgekomen op 04-03-1943. Leeftijd 45 jaar. Hij vervulde diverse functies in de anarchistische arbeidersbeweging in Nederland en was een actief propagandist van het vrijheidslievend socialisme. Drent was net als Smit met de hand bijgeschreven op de getypte lijst met te arresteren personen. Over wie dat gedaan heeft, is na de oorlog de nodige commotie ontstaan. De weduwe en haar dochter hebben na de oorlog een schriftelijk aanklacht ingediend tegen de politie van Blaricum en Laren.
Bronnen: Onderzoek Aaldrik Hermans, Ben Calis en John Timmerman bij Nationaal Archief (o.a. diverse CABR’s) en Streekarchief Hilversum. Boek ‘Schieten op de maan’. (Koetsier en Roest).
*) John Timmerman is de initiatiefnemer van het project ‘Geef ze een gezicht’, waar de website Herinneringsbomen Laren (www.herinneringsbomenlaren.nl) bij hoort.
Opmerkingen van de eindredactie
Het artikel over de arrestaties van communisten en anarchisten op 12 juli 1941 noemt o.a. als bron het boek ‘Schieten de op de maan’ van Teun Koetsier en Elbert Roest uit 2016. Op pagina 86 gaat het over de arrestaties.
Ook het in 2022 verschenen boek ‘De kwestie Laren’ van Bart de Cort (over de uitzetting van 4 jonge, linkse Duitsers in 1934 naar nazi-Duitsland door Van Nispen) behandelt de arrestaties in 1941 (pag. 171/172). De Cort is regisseur en scenarioschrijver en werkte van 1990 tot 2006 bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. De Cort signaleert dat burgemeester Van Nispen en politie-inspecteur Boog net zo’n hekel hebben aan alles wat links is als aan nazi’s. Dat was al eerder ook vastgesteld door de historicus Paul Schneiders, die in een onderzoek naar wat ‘het Larense geval’ ging heten over de burgemeester schreef: “Nergens blijkt van een fascistische gezindheid, wel van een grote afkeer en angst voor links.” (Zie mijn artikel in Kwartaalbericht 156, 2021-2).
Recensie
Kwartaalbericht 161 (2022-3) bevatte een recensie van het boek van De Cort door Teun Koetsier en Elbert Roest. Zij schrijven o.a.: “Wij hebben in het algemeen het Larense gezag het voordeel van de twijfel gegund. Je krijgt bij De Cort het idee dat hij het Larense gezag, de politie en oud-burgemeester Van Nispen van Sevenaer, het liefst postuum voor de rechter zou slepen.” Verderop constateren zij dat De Cort antipapistische vooroordelen heeft.
Het is duidelijk dat de meningen over de rol van het Larense gezag mede worden beïnvloed door politieke en levensbeschouwelijke opvattingen, toen en nu. Maar vooral ook door persoonlijke ervaringen (wie een vermoorde naaste te betreuren had oordeelt anders dan wie een naaste had die gered kon worden). Waar de een de nadruk legt op positieve handelingen als succesvolle waarschuwingen bij dreigende arrestaties, ziet de ander juist vooral de negatieve gevallen, waar de politie wel tot arrestatie overging en de namen van de betrokken politiemensen overduidelijk onderaan de politierapporten staan, ook al waren zij daartoe gedwongen.
In deze digitale versie zijn ook opgenomen een verklaring van wachtmeester F. Jacobs uit Blaricum van 28 april 1946 en een brief d.d. 9 april 1946 van de weduwe van Roelf Drent, Hilke Drent-Scheltens, aan de procureur-fiscaal bij het Bijzondere Gerechtshof.
Burgemeester in oorlogstijd
De term ‘burgemeester in oorlogstijd’ geeft al aan hoe lastig het is bevelen van een bezetter op te volgen en deze tegelijk zo veel mogelijk te boycotten. Dat is wat ook de Larense politie heeft geprobeerd. Vandaar termen als ‘veel onrust’ en ‘twee gezichten’. Een duidelijk, extreem voorbeeld waar tegenwerkend meewerken toe kan leiden is het verhaal van de Joodse Raad.
Beide boeken lezen
Wie zich een onderbouwd oordeel wil vormen, wordt aangeraden beide boeken te lezen. ‘Schieten op de maan’ behandelt op pagina’s 201-208 ook uitvoerig hoe het politie-inspecteur Boog na de oorlog verging bij enkele zuiveringscommissies (“Er valt hem niets te verwijten”). Later, in 1947, krijgt hij echter een schriftelijke berisping van de minister van Justitie. De auteurs concluderen dat het dossier-Boog onduidelijk en onbevredigend eindigt en zeggen verder in zijn algemeenheid: “Het politieverzet is onvoldoende onderzocht. De relatie tot de bezetter en de NSB’ers vraagt om een specifieke benadering. De aard van het illegale werk verschilt overduidelijk met andere vormen van verzet. In het belang van onderduikers, verzetsmensen en burgers moet de politie investeren in een goede verstandhouding met de Duitsers. Ze zijn genoodzaakt de indruk te wekken dat ze collaboreren. Soms moeten ze daadwerkelijk meewerken aan arrestaties, omdat er geen mogelijkheid is om dat te weigeren. Het werk was zeker niet zonder gevaar. Van de 1167 leden van de LO en KP die zijn gedood tijdens de bezetting, werken er honderddrieëntwintig bij de politie.”
Wim Keizer
14-jarige jongen opgepakt
In de slipstream van de Gooise communistenjacht op 12 juli 1941 arresteert de Larense politie de 14-jarige Joodse jongen Ben Sanders. Hij werd na een intimiderend verhoor van een paar uur weer vrijgelaten.
Tekst: Wim keizer
Het verhaal van Ben Sanders staat, blijkens een artikel in de Gooi- en Eemlander van 9 juli 2026, in het boek ‘De strijd van Paul Sanders, een Joodse journalist in de vuurlinie van de 20ste eeuw: Amsterdam, Berlijn, New York’, geschreven door cultuurhistoricus Claartje Wesselink. De ouders van Ben Sanders, Paul Sanders en Elisabeth (roepnaam Liesbeth of Lies)Herzberg, waren in 1935 gescheiden. Ben woonde in Laren in villa De Leeuwerik aan de Sint Janstraat, met zijn stiefvader Joseph de Leeuw en zijn moeder, die hertrouwd was met De Leeuw. Joseph de Leeuw was directeur van het Amsterdamse warenhuis Metz & Co. Joseph en Liesbeth zijn in 1943 opgepakt en naar Westerbork gebracht, waaruit Liesbeth wist weg te komen. Joseph kwam terecht in Theresienstadt, waar hij op 17 oktober 1944 op 71-jarige leeftijd aan longontsteking is overleden. Ben en zijn vader Paul overleefden de oorlog. In het artikel staat dat Ben zijn hele leven last heeft gehad van de arrestatie en zich schuldig voelde over de dood van zijn stiefvader. Claartje Wesselink had vele mail-wisselingen met hem. Ben Sanders is in 2024 op 97-jarige leeftijd overleden. Het verhaal van Joseph en Elisabeth staat op www.herinneringsbomenlaren.nl, onder 1943.