Eerste steenlegging Sint Jansbasiliek

Honderd jaar geleden

De Waterstaatskerk van Johannes de Doper uit 1844 zoals die op de foto hierboven te zien is oogt idyllisch. Op de achtergrond is het huidige Brinkhuis te zien, waar het kerkgebouw op een paar meter na pal tegenaan stond. Op de voorgrond is de pastorie van destijds zichtbaar. 

Dit artikel is afkomstig uit Kwartaalbericht 168 [2024-2]. Leden van de Historische Kring Laren ontvangen het kleurrijke glossy magazine 4 keer per jaar. U kunt hier lid worden. Losse nummers zijn à € 9,50 per stuk in de Lindenhoeve en bij Bruna en de Larense boekhandel te koop, zolang de voorraad strekt.

Foto: De eerste steen met een Latijnse tekst vertaald als: “Door mij gelegd pastoor Th. W. Hendriks….” Bij de verandering voor het plaatsen van het altaar onder de koepel is helaas een deel van deze eerste steen niet meer zichtbaar geworden.

Tekst: Gerard Morsink

Het Waterstaatskerkje vertoonde echter flinke mankementen en werd door de snelle bevolkingstoename in het begin van de 20^e eeuw ook te klein. Zelfs zo klein dat in die tijd de zaterdagavondmis ontstond. Een ‘zondagmis’ op die avond was geen traditioneel katholiek gebruik. Niet alleen in Laren, maar op vele plaatsen in Nederland barstten in die tijd de kerken uit hun voegen en moest men noodgedwongen terugvallen op de zaterdag ervoor. Uit die tijd stamt de zaterdagavondmis en Nederland heeft daarmee in de wereldkerk een trend gezet.

De problemen rond de Waterstaatskerk waren voor pastoor Hendriks aanleiding om met zijn kerkbestuur, dat in die dagen bestond uit de heren Van Kessel, Van Dijk, Majoor en Smit, om de tafel te gaan zitten. Het uiteindelijke resultaat was de bouw van een nieuwe, grote kerk en een nieuwe pastorie. Financieel was het blijkbaar allemaal mogelijk. Met veel voortvarendheid zette pastoor Hendriks zijn schouders eronder en beloofde hij aan zijn gelovigen een kerkgebouw dat aan een dom zou moeten denken.

De nieuwe pastorie kwam er eerder dan de nieuwe kerk. De bouw van de pastorie werd in 1922 toevertrouwd aan de Larense architect H. Smit en een jaar daarop kon het gebouw in april 1923 al in gebruik worden genomen. Naast de Waterstaatskerk en pastorie stond destijds de villa van de vroegere burgemeester Velthuijsen. Hierin was het eerste ziekenhuisje van Laren gevestigd. Toen het St. Jansziekenhuis aan de Eemnesserweg gereed kwam, kon de villa afgebroken worden om plaats te maken voor de bouw van de nieuwe pastorie. 

Een propvolle Waterstaatskerk.

De villa van de vroegere burgemeester ­Velthuijsen en eerste ziekenhuis van Laren. Op de voorgrond is een oefening van de plaatselijke vrijwillige brandweer te zien. Rechts is de boerderij (van de familie Van het Klooster) te zien die nu nog naast de huidige pastorie van de basiliek staat.

Wolter te Riele
De bouw van de nieuwe kerk werd in handen gegeven aan de ervaren kerkbouwer architect Wolter te Riele, de laatste navolger van Cuypers’ neogotiek. Op dinsdag 13 mei 1924 was het zover. Allereerst had pastoor Hendriks met de kapelaans Smals en Pelgröm ter ere van de 1e steenlegging een heilige mis opgedragen. Daarna vond onder grote belangstelling in die ochtend de plechtigheid van de 1e steenlegging plaats. Op het terrein naast de oude Waterstaatkerk waren de zware, majestueuze fundamenten voor de muren en pilaren van de nieuwe kerk op dat moment al gereed. Op de plek van de linker voorste pilaren, dicht bij het hoofdaltaar, werd de 1e steen gelegd, een mooie granietsteen met een getekend kruis, om de onderbouw met de bovenbouw te verbinden. Voor de plechtigheid was ter plaatse een verhoging gebouwd die met tapijt was bekleed en met groen en bloemen was versierd. Daar rondom heen groepeerden zich de parochianen die getuigen wilden zijn van de legging en inwijding van de 1^e hoeksteen van de bovenbouw van hun nieuwe kerk. 

Plattegrond ontwerp van de basiliek. Linksonder in de tekening zijn de contouren van het rechter deel van de Waterstaatskerk te zien. Gearceerd is ook te zien welk deel van de Waterstaatskerk vooraf afgebroken moest worden voor de bouw van de basiliek. Aardig om te zien is dat er blijkbaar vroeger een vijver in de tuin van de pastorie was. De getekende ellips in de ingang van de basiliek geeft de positie van de oorspronkelijke vijver aan.

Meizonnetje
De plechtigheid werd geleid door pastoor Hendriks, bijgestaan door de kapelaans Smals en Pelgröm en omgeven door pastoor Beumer en kapelaan Kemper uit Bussum, pastoor Van Dijk uit Assen, pastoor Müter uit Eemnes, kapelaan Nieberding uit Blaricum en de paters Koppendraaier en Ten Brink. Verder waren aanwezig burgemeester Van Nispen van Sevenaer met zijn echtgenote, wethouders Calis en Jaski, gemeentesecretaris Peters, kerkmeesters Smit, Van Kessel, Majoor en Van Dijk, voorzitter van de schoonheidscommissie Co Breman, architect Te Riele en aannemer Dame. Bij aanvang van de plechtigheid kwam het meizonnetje door de grijze hemel heen om dit luisterrijk tafereel in een heldere glans te zetten. Voor de eerste steenlegging sprak pastoor Hendriks de aanwezigen toe.

Oorkonde
Na de toespraak las pastoor Hendriks met luide stem de oorkonde die in de steen zou worden ingemetseld in de Latijnse tekst en in de Nederlandse vertaling voor. Onder stille aandacht van de aanwezigen vonden daarna de plechtigheden van de steenlegging en inwijding plaats. Na afloop van de gebeden en gezangen werd aan de parochianen de gelegenheid gegeven een steentje op de fundamenten van de nieuwe kerk te leggen. Daarmee was de 1^e steenlegging van de nieuwe kerk, die in 1937 basiliek zou worden, een feit. υ

De legging van de eerste steen met o.a. Wolter te Riele (architect), Aannemer, Kapelaan Smals, Pater Koppendraaier (of Pater Stumpel), Chr. Peters (gemeente secretaris), Jhr. H. van Nispen van Sevenaer (burgemeester), Schiloo (directeur gemeentewerken), Majoor (kassier Boerenleenbank), Zr. Kuyer (wijkverpleegster), H. ten Kroode, Hr. Kuyer (president Vincentiusvereniging), Hr. van de Hooge, Smit (voorzitter werkliedenvereniging), Kapelaan Kempes, Kapelaan Pelgröm, Majoor (Smid / Kath. armbestuur), Hr. van Kessel (kerkmeester), Mevr. Calis, L. Smit (Gemeente ontvanger / kerkmeester), Fok Calis en Pastoor Hendriks (achter de steen).

Inwijding bij de eerste steenlegging van de basiliek. Op de achtergrond de Waterstaatskerk (zie zwart/wit foto) waaruit al een gedeelte is weggebroken. De geestelijken zijn van links naar rechts pater Ten Brink, pater Koppendraaier, pastoor Hendriks, kapelaan Pelgröm (op de rug gezien) en kapelaan Smals. Naast hem de kapelaans Kemper en Nieberding die als cantores fungeerden.

Bron: Het Weekblad voor Laren Blaricum, vrijdag 16 mei 1924.