Boekbespreking: ‘De Sint Jan van Laren’: boeiend, levendig en gedegen

Hét herkenningsteken van het Gooise dorp Laren is de Basiliek met haar iconische torens. Het honderdjarig bestaan van de kerk vormt de reden voor de hier te bespreken prachtige uitgave van ‘De Sint Jan van Laren’. 

Dit artikel is afkomstig uit Kwartaalbericht 175 [2026-1]. Leden van de Historische Kring Laren ontvangen het kleurrijke glossy magazine 4 keer per jaar. U kunt hier lid worden. Losse nummers zijn à € 9,50 per stuk in de Lindenhoeve en bij Bruna en de Larense boekhandel te koop, zolang de voorraad strekt.

Tekst: Peter Vos

Hoe groot en indrukwekkend het gebouw alleen al is wordt geïllustreerd door de foto op de omslag, waarin dit goed tot uitdrukking komt. Het roept direct de vraag op hoe zo’n klein dorp als Laren aan zo’n grote kerk gekomen is en hoe er invulling aan haar gegeven is. 

De schare van auteurs onder redactie van Karel Loeff en Leo Janssen heeft zich vol overgave op deze vraag gestort. Het heeft geleid tot een boek waarin de Basiliek besproken wordt in de context van grote en kleine ontwikkelingen door de tijd heen. Het betreft niet alleen religieuze, politieke en architectonische, maar ook ontwikkelingen rond de inrichting en inventaris van de kerk én, niet in de laatste plaats, die van haar plek in de katholieke gemeenschap van Laren. Daarbij is ook ruim aandacht voor de belangrijke rol die de jaarlijkse Sint Jansprocessie op Sint Jansdag in alle genoemde ontwikkelingen heeft gespeeld en nog speelt. 

Gedegen aanpak
De auteurs zijn niet over één nacht ijs gegaan. Aan alle kanten bemerkt de lezer dat er aan elk beschreven onderwerp gedegen en gedetailleerd onderzoek ten grondslag ligt. Bronnen worden niet alleen benoemd en beschreven, maar dikwijls ook geïllustreerd met kopieën van originelen, tekeningen, foto’s en meningen en ervaringen van betrokkenen door de tijd heen. Waar bronnen elkaar tegenspreken wordt dit benoemd en wordt er een conclusie gedeeld.

De lezer wordt door de auteurs meegenomen op een logisch opgezette reis door de ontwikkelingen die uiteindelijk leidden tot de bouw van de Basiliek. De reis en daarmee de ruggengraat van het boek leidt van een op het Sint Janskerkhof staande kerk in 1306, die gewijd was aan Sint Vitus, naar de Sint Janskerk bij de Coeswaerde. Deze wordt vervolgens in 1581 ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog gesloten als gevolg van een algeheel verbod op katholieke uitingen. 

Schuilkerk en volgende
Rond 1635 is er volgens bronnen sprake van een schuur- of schuilkerk aan de huidige Smeekweg, welke gebruikt werd als katholieke plaats van samenkomst. Na een sprong in de tijd wordt in 1844 de Waterstaatskerk in het centrum van het dorp in gebruik genomen, die op haar beurt in 1925 vervangen zal worden door de Basiliek, wat ons vervolgens in de huidige tijd brengt. In deze reis is, zoals eerder aangegeven, ook de geschiedenis van de ommegang of Sint Jansprocessie op natuurlijke wijze vervlochten. 

Verzuiling
Laren was van 1581 tot de grondwet van 1848, waarna sprake is van godsdienstvrijheid, een soort katholieke enclave in een protestante omgeving. De tegenstelling protestant-katholiek zal uiteindelijk één van de redenen zijn voor de verzuiling die zo kenmerkend is voor de Nederlandse samenleving in de 20ste eeuw: protestanten, katholieken, liberalen en socialisten vormden deze zuilen met elk hun eigen organisaties. De zuilen stonden dikwijls tegenover elkaar, maar hadden elkaar ook nodig om hervormingen te kunnen doorvoeren. Men kon misschien niet altijd met elkaar maar men kon ook weer niet zonder elkaar. 

In Laren ontstond vanaf eind 19e eeuw als gevolg van bevolkingstoename, industriële ontwikkeling en ontsluiting door bijvoorbeeld de stoomtram, waardoor forensen binnenstroomden, een meer gemengde bevolking. Katholieken vormden de meerderheid, gevolgd door een toenemend aantal protestanten, maar ook mensen van liberale en socialistische huize deden hun intrede. Het leidde tot tal van initiatieven, waarbij de katholieken dikwijls het voortouw namen, geholpen door het grondgebied waarover zij beschikten. Er kwam een jongensschool, een openbare bibliotheek, het Sint Jansziekenhuis en er zou een nieuwe kerk verrijzen om de gelovigen een prachtige plek voor contemplatie te bieden: de Basiliek. Gebouwd in 1925 en tot Basiliek verheven in 1937. 

Mooie inkijk
Hier aangekomen verleent het boek vervolgens een mooie inkijk in de ontwikkeling van de kerk. Vanaf het oorspronkelijk idee tot ontwerp, gaat het naar bouw, aankleding en keuze van de benodigde inventaris. Gedetailleerd, maar boeiend en levendig, wordt beschreven waartoe het één tot het ander heeft geleid. Hoe gedrevenheid met streven naar het mooiste gehinderd werd door praktische zaken als grenzen aan financiering en keuze van bouwmaterialen. Het noopte tot compromissen. In latere tijden kwam daar de ingewikkelde kwestie van het onderhoud nog bij. Dit alles is prachtig geïllustreerd met achtergrondverhalen over de belangrijkste betrokkenen: de architect (Wolter te Riele), maar ook bekwame ambachtslieden zoals edelsmid Brom (kerkinterieur) en kunstenaars als Han Bijvoet (glas in lood) en P.C. de Moor (de Kruisweg), die elk hun eigen bijdrage leverden aan de verfraaiing van de kerk. Daarnaast zijn er dan nog bouwtekeningen, voorstudies en schetsen betreffende de aankleding van de kerk te bewonderen. 

Onderhoud
Terecht is er aandacht voor het nimmer eindigende onderhoud van de kerk. Pure noodzaak met een eigen dynamiek en problematiek. Financieel natuurlijk, maar ook worstelend met de vraag in hoeverre (katholiek) Laren genegen is de kerk het middelpunt van het dorp te laten zijn in een meer en meer seculariserende samenleving. Wat heeft men daarvoor over, financieel dan wel anderszins? Het antwoord is bijzonder positief gezien onder andere de grote inzet van een kleine groep gedreven vrijwilligers, die jarenlang zaterdag in, zaterdag uit met overgave herstelwerkzaamheden heeft verricht. 

De kers op de taart zijn de interviews in het laatste hoofdstuk van het boek. Het betreft verhalen van mensen die vanuit verschillende invalshoeken en persoonlijke religieuze motivaties, gedrevenheid en ervaringen vertellen over waar de Basiliek wat hen betreft voor staat. υ

Karel Loeff en Leo Janssen (red.), De Sint Jan van Laren, van bouw tot Basiliek. Laren, Joie de Vivre BV, 2025. O.a. te koop bij de Larense Boekhandel en Bruna Laren.